Geen verdrag of getekende afspraak verbood de NAVO om landen richting Rusland toe te laten
Wat rondgaat op X
“De NATO had zich aan de afspraak moeten houden en niet meer landen richting Rusland lid moeten maken. Dus de rode lijn heeft Rusland bij Oekraïne getrokken.”
Klopt dit?
Misleidendvolgens Factiz
Westerse politici zeiden in 1990 mondeling dat de NAVO niet naar het oosten zou opschuiven, maar op papier kwam alleen iets over Oost-Duitsland, en Rusland tekende in 1997 zelf voor het recht van elk land om te kiezen124.
Vanaf 19 oktober 2026 · 1 post · 1.070 likes en 853 reacties op 18 november
Een Nederlandse post op X zegt dat de NAVO een afspraak brak door landen richting Rusland toe te laten11. In 1990 zeiden Amerikaanse en Duitse politici mondeling tegen Michail Gorbatsjov dat de NAVO niet naar het oosten zou opschuiven, maar in het verdrag over de hereniging van Duitsland staat alleen iets over het oosten van Duitsland12. In 1997 tekende Rusland zelf een akte met de NAVO die het recht van elk land erkent om te kiezen hoe het zijn veiligheid regelt4.

Wat we weten
Op zaterdag 17 oktober 2026 om 19:48 verscheen op X een post voor iedereen die zegt dat Rusland zonder reden aan de oorlog begon11. De NAVO had zich volgens de post aan een afspraak moeten houden en geen landen richting Rusland mogen toelaten11. Welke afspraak, staat er niet bij11. Wel zit er een scan bij van het Amerikaanse verslag van het gesprek tussen James Baker en Michail Gorbatsjov van 9 februari 1990, uit het National Security Archive, met de zin over "one inch to the east"111. Boven de scan staat dat het gesprek ging over een verenigd Duitsland in de NAVO en "no NATO expansion"11. In het verslag zelf staat de zin in een voorwaarde: als de Verenigde Staten aanwezig blijven in een Duitsland dat bij de NAVO hoort111.
Wat er in 1990 is gezegd
Op 9 februari 1990 sprak de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken James Baker in Moskou met Gorbatsjov over de hereniging van Duitsland1. Volgens het Amerikaanse verslag zei hij drie keer dat de NAVO "not one inch" naar het oosten zou opschuiven, als een verenigd Duitsland lid van de NAVO bleef1. Een dag later zei bondskanselier Helmut Kohl tegen Gorbatsjov dat de NAVO haar werkgebied niet moest uitbreiden1. De West-Duitse minister Hans-Dietrich Genscher had dat eind januari al in een toespraak gezegd1.
Het ging daarbij niet alleen over Oost-Duitsland, schrijft het National Security Archive van de George Washington University, dat de verslagen in 2017 publiceerde1. Zo zei de Britse minister Douglas Hurd in maart 1991 nog dat de NAVO geen plannen had om landen uit Midden- en Oost-Europa op te nemen1. Maar president George Bush zei eind februari 1990 tegen Kohl dat het Westen had gewonnen en Moskou niet1.
Wat op papier kwam
Het verdrag over de hereniging werd op 12 september 1990 in Moskou getekend door beide Duitslanden, de Sovjet-Unie, de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk2. Er mogen geen buitenlandse troepen en kernwapens in het oosten van Duitsland komen, en Duitsland mag zelf kiezen bij welk bondgenootschap het hoort2. Over andere landen of over uitbreiding van de NAVO staat er niets in2. De toezeggingen over het oosten staan volgens het National Security Archive niet in verdragen, alleen in verslagen van gesprekken1.
In 1997 tekenden de NAVO en Rusland in Parijs een akte over hun betrekkingen4. Daarin erkennen ze het recht van elk land om zelf te kiezen hoe het zijn veiligheid regelt4. Over nieuwe leden zegt de akte alleen dat de NAVO geen plan heeft om daar kernwapens te plaatsen4. In 2008 spraken de NAVO-landen af dat Oekraïne en Georgië lid zullen worden6. Lid is Oekraïne nu niet9.
Wat Gorbatsjov zelf zei
In een interview in 2014 zei Gorbatsjov dat uitbreiding van de NAVO in 1990 helemaal niet ter sprake kwam3. De toezegging van Baker ging volgens hem over Oost-Duitsland, en daar wordt de regeling nageleefd3. Het latere besluit om de NAVO uit te breiden noemde hij wel in strijd met de geest van wat hem in 1990 was verzekerd3.
Het verhaal nu
De Russische president Vladimir Poetin zei in december 2025 dat geen uitbreiding naar het oosten in het openbaar was beloofd7. Op 26 juli 2026 zei hij dat het Westen Gorbatsjov had beloofd de NAVO niet uit te breiden8. De NAVO noemt de belofte een mythe: het idee uit 1990 werd losgelaten, en geen verdrag met Rusland verbiedt nieuwe leden5. Bij gesprekken in Abu Dhabi in november 2026 vroeg Rusland volgens uitgelekte stukken om een verbod op verdere uitbreiding9.
Of de uitbreiding van de NAVO de oorlog uitlokte, is een debat onder onderzoekers, en dat beslissen we hier niet. De post zegt iets anders: dat er een afspraak was11. Die is nooit ondertekend12. Er waren mondelinge toezeggingen in 1990 en 1991, in gesprekken over Duitsland1. PolitiFact beoordeelde in 2022 een vergelijkbare bewering als grotendeels onwaar10. In het Nederlands kwam dpa in 2025 uit op uit de context gehaald, en Nieuwscheckers op deels onwaar1213.
Wat we niet weten
We weten niet welke afspraak de schrijver bedoelt; het verslag van 9 februari 1990 dat erbij staat, is een gesprek, geen afspraak op papier. Of de toezeggingen van 1990 een politieke belofte waren, daarover verschillen de lezingen: het National Security Archive noemt de latere Russische klachten gegrond in de verslagen van toen, de NAVO noemt de belofte een mythe15.
Nog uit te zoeken
3- Het transcript van het Kremlin van 26 juli 2026 willen we zelf naast het bericht van Interfax leggen. De site van het Kremlin ging voor ons niet open.
- Andere factcheckers kozen verschillend. Noemde een bewering een verdrag of getekende afspraak, dan kozen AAP FactCheck, Polygraph en Lead Stories onwaar; ging het om een gebroken belofte in het algemeen, dan kozen PolitiFact, dpa en Nieuwscheckers een oordeel in het midden. Deze post zegt 'de afspraak', en wij kozen misleidend.
- Of AFP Factcheck Nederland of Knack deze bewering al checkte. Die sites gingen voor ons niet open.
Draag bij aan deze factcheck
Voor ons is een factcheck het begin van een gesprek. Weet je meer over een van deze punten, heb je een bron die we missen, of zie je een fout? Mail de redactie, met de naam van deze check erbij.
Mail de redactieinfo@factiz.org
Tijdlijn
- 9 februari 1990Baker zegt in Moskou tegen Gorbatsjov dat de NAVO 'not one inch' naar het oosten opschuift.
- 12 september 1990Het verdrag over de hereniging van Duitsland wordt getekend; het gaat alleen over Duitsland.
- 26 maart 1991De Britse minister Hurd zegt dat de NAVO geen plannen heeft om Midden- en Oost-Europa op te nemen.
- 27 mei 1997De NAVO en Rusland tekenen in Parijs hun akte, met het recht van elk land om zijn veiligheid te kiezen.
- 16 oktober 2014Gorbatsjov zegt dat uitbreiding van de NAVO in 1990 niet besproken werd.
- 12 december 2017Het National Security Archive publiceert de verslagen van de gesprekken van 1990 en 1991.
- 26 juli 2026Poetin zegt in Sint-Petersburg dat het Westen Gorbatsjov beloofde de NAVO niet uit te breiden.
- 17 oktober 202619:48De post op X over de gebroken afspraak.
- 10 november 2026Rusland vraagt in Abu Dhabi volgens uitgelekte stukken om een verbod op verdere uitbreiding van de NAVO.
Bronnen
13- 1National Security Archive (George Washington University), NATO Expansion: What Gorbachev Heard from Western Leaders Early On, 12 december 2017. nsarchive.gwu.edu · archiefkopie (de bron)
- 2German History in Documents and Images, Treaty on the Final Settlement with Respect to Germany (Twee-plus-Vierverdrag), 12 september 1990. germanhistorydocs.org · archiefkopie (de bron)
- 3Russia Beyond, Mikhail Gorbachev: I am against all walls, 16 oktober 2014. rbth.com · archiefkopie (nieuws)
- 4NAVO, Founding Act on Mutual Relations, Cooperation and Security between NATO and the Russian Federation, 27 mei 1997. nato.int · archiefkopie (de bron)
- 5NAVO, Setting the record straight, 11 november 2025. nato.int · archiefkopie (de bron)
- 6NAVO, Bucharest Summit Declaration, 3 april 2008. nato.int · archiefkopie (de bron)
- 7TASS, Russia insists on fulfillment of NATO's promises not to expand NATO eastwards, Putin, 4 december 2025. tass.com · archiefkopie (nieuws)
- 8Interfax, Poetin: de NAVO beloofde Gorbatsjov niet uit te breiden (Dag van de Marine, Sint-Petersburg), 26 juli 2026. interfax.ru · archiefkopie (nieuws)
- 9Al Jazeera, 'NATO will collapse': Russia stalls Ukraine talks, seeks to divide Europe, 16 november 2026. aljazeera.com · archiefkopie (nieuws)
- 10PolitiFact, Fact-checking claims that NATO, US broke agreement (oordeel: Mostly False), 28 februari 2022. politifact.com · archiefkopie (factcheck)
- 11X, De post met de bewering, 17 oktober 2026. archiefkopie (de bron)
- 12dpa-factchecking, Harde beloften over oostgrens NAVO nooit op papier gezet (oordeel: uit context getrokken), 6 maart 2025. dpa-factchecking.com · archiefkopie (factcheck)
- 13Nieuwscheckers, 'Geen centimeter oostwaarts': Hoe een mondelinge toezegging een oorlogsreden werd voor Poetin (oordeel: deels onwaar), 26 juni 2025. nieuwscheckers.nl · archiefkopie (factcheck)
Verbanden
Klopt hier iets niet? Meld het per mailinfo@factiz.org